O Palanci
Kratka, proverena istorija Smederevske Palanke — od prvog pomena do industrijskog doba.
- Poreklo imena
- „palanka“ = palisadno utvrđenje (grč. falanga)
- Prvi pomen
- 1020/1021. kao Bela Crkva
- Upravni okrug
- Podunavski (oblast Jasenica)
- Reka
- Jasenica (sa Kubršnicom)
- Stanovništvo 2022.
- grad 20.345 · opština 42.192
- Udaljenost od Beograda
- ≈70 km
- Železnica
- prvi voz 1884. (Beograd–Niš)
- Fabrika „Goša“
- osn. 1923. (AD „Jasenica“)
Poreklo imena
Reč „palanka“ označava manje utvrđeno naselje opasano palisadom — zidom od uspravno pobijenih i zašiljenih kolaca, sa šancem i zemljanim nasipom. Koren se izvodi iz grčkog φάλαγγα (falanga — „kolac, balvan“), preko latinskog. Ovakve utvrde širile su se na Balkanu u poznom osmanskom periodu, uz važne drumove.
Rano naselje
Naselje na mestu današnjeg grada prvi put se pominje 1020. godine pod imenom Bela Crkva, u povelji vizantijskog cara Vasilija II (engleska Vikipedija navodi 1021 — reč je o istom dokumentu). Početkom 15. veka u blizini se nalazio Nekudim, letnjikovac despota Đurđa Brankovića.
Osmanski period
Po dolasku Osmanlija naselje dobija ime Hasan-pašina Palanka — utvrđena palanka na carskom drumu Beograd–Carigrad. Kasnije se zove samo „Palanka“, a tek posle Drugog svetskog rata Smederevska Palanka.
Prvi i Drugi srpski ustanak
Mesto je usko vezano za početak ustanka: 4. marta 1804. Karađorđe je upravo u Hasan-pašinoj Palanci pregovarao sa izaslanicima dahija. U jesen 1809. ovde je održao tzv. „malu skupštinu“. Stanoje Stamatović Glavaš, junak Prvog srpskog ustanka, rođen je u obližnjem Glibovcu.
Razvoj u 19. veku
Intenzivniji razvoj počinje u poslednjoj četvrtini 19. veka, kada kroz Palanku prolazi najstarija pruga u Srbiji (Beograd–Niš). Prvi voz prošao je 1884. godine, što je presudno ubrzalo privredni i urbani rast.
Fabrika „Goša“
Najznačajnije preduzeće grada osnovano je 1923. kao AD „Jasenica“, srpskim i francuskim kapitalom, za železničke vagone i čelične konstrukcije. Ime „Goša“ nosi po narodnom heroju Dragoslavu Đorđeviću Goši. „Goša“ je bila jedno od najvećih preduzeća bivše Jugoslavije i osnov industrijskog razvoja grada.
Grb i ime grada
Na grbu opštine stoji moto „ALBA ECCLESIA“ — latinski za „Belu crkvu“, najstarije zabeleženo ime mesta. Grb prikazuje crkvu na zelenom polju sečenom u obliku palisade (palanka = palisadno utvrđenje), sa talasastom zlatnom trakom koja heraldički predstavlja reku. Zastava nosi 17 ornamenata — po jedan za svako od 17 sela opštine. Na grbu je upisana i godina 1730.
Izvori: Wikipedia (sr/en), zvanični sajt opštine, Narodna biblioteka, Goša FOM. Pojedini datumi (npr. prvi pomen 1020/1021, osnivanje „Goše“ 1923/1930) razlikuju se po izvorima i navedeni su sa ogradom.